The post Cem Sultan ve Sultan 2. Beyazıt appeared first on Prof. Dr. Murat Ali Karavelioğlu.

Murat Ali Karavelioğlu

ÜNLÜ TÜRKOLOG NİKOLAY FEDOROVİÇ KATANOV VE İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ’NDE BULUNAN KOLEKSİYONU
Murat Ali Karavelioğlu•
Özet
19. yüzyılın ikinci yarısı ile 20. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşayan ve Türkoloji biliminin önde gelen isimlerinden olan Katanov, bu alanda özellikle Rus kaynaklarına olan vukufu ve bunları değerlendirmedeki başarısı ile bilim dünyasında haklı ve şöhretli bir yer edinmiştir. Onun Türkoloji bilimine asıl ve ebedi hizmeti ise yaklaşık 4000 civarında çok değerli kitaptan oluşan eşsiz koleksiyonunu Türkiye’ye bağışlamış olmasıdır. Önceleri Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi’nde korunan fakat araştırmacıların kullanımına açılamayan bu koleksiyon, uzun yıllardır İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü’nde bilim adamları ve araştırmacıların istifadesine sunulmaktadır.
Nikolay Fedoroviç Katanov
(1862-1922)
N. F. Katanov, 19 Mayıs 1862’de, Yenisey’in bir kolu olan Abakan nehrinin sol yakasındaki Askiz köyünden 17 km. uzaklıkta bulunan “Üzüm” köyünde doğdu. Ailesi, Hakas kabilelerine mensuptur. Babası Fyöder Semyenoviç Katanov, annesi Kaçinka Katanova’dır. Katanov’un annesi cahil ve ezilmiş bir kadın, babası ise köy yazıcısıdır.
Yeni doğan çocuktaki küçük ak perçemi gören babaanne “pora, pora” diye hakırmış, iradesi dışında söylediği, Hakas köylerindeki yaşlıların bugüne kadar hatırladığı bu söz çocuğa yakışmıştır. Hakasçada “pora” kır rengi anlamındadır. Daha sonra rahip ona Nikolay adını koymuştur. Nikolay aynı zamanda Yunancada “halkların galibi” anlamına gelmektedir.
1869 yılında Halk Eğitim Bakanlığının bir sınıflık Askiz okulu açıldı ve Katanov o okula Rusça okuma yazma öğrenmeye gitti. Amcası Efim Semenoviç, Katanov’un öğretmeniydi. 1874 yılında babası ölünce öğretmen amcasının himayesine girdi. Amcası hem öğretmen hem de çeşitli kabile birliklerinden oluşan Askiz Bozkır Duması’nın yazmanıydı. Bu yüzden 1874-1876 yıllarında gündüzleri öğrenim gördü, Duma’da yazmanlıkla uğraştı. Bu okulda beş yıl okudu. Ağustos 1876’da öksüz doğulu Katanov kayıkla Abakan ve Yenisey üzerinden Krasnoyarsk’a doğru yola çıktı. Böylece yaklaşık yüz yirmi beş yıl önce “Rus toprağı kendi Platon’larını ve Newton’larını aklıyla doğurabilecektir” diyen gözü pek seyyah öğrenim ve ilim yoluna adım atmış oldu.
Abakan Türkleri içerisinden yetişen ilk âlim olarak takdim edilen Katanov, çok cepheli bir Türklük bilgini idi. Bütün Türk halk ve boylarının tarihleri, dil ve edebiyatları, folklor, etnoğrafya, müzik ve diğer kültür meseleleri, onun en başta incelediği ve araştırdığı konulardı. Bunların yanı sıra Fin-Ugor, Çin, Japon, Hint, İran, Arap kültürü üzerine de geniş bir bilgi sahibi idi. Bu konular içinde onu tarihçi, dilci, etnoğraf ve folklorcu, nümizmat, müzeci, redaktör ve seyyah olarak görüyoruz. O, hemen hemen bütün Avrupa ve birçok doğu dillerini, hatta ölmüş klasik dilleri de biliyordu. Türk-Orhun yazıtlarını, Sümer çivi yazısını, Mısır ve Çin hiyerogliflerini, Arapçayı ve eski Arami-Uygur metinlerini rahatlıkla okuyabiliyordu.
Katanov’un Türk dillerine olan ilgisi on – on iki yaşlarındayken başlamıştır. Bu arada Katanov, yabancıların kültürü ve hayatı ile tanışmış ve Türk boylarının konuşmalarını sık sık dinlemiştir. 1876 sonbaharında Katanov, Krasnoyarsk kolejini kazanmış ve bu okulu altın madalyayla bitirmeye muvaffak olmuştur. Buradaki eğitimi sırasında, Sibirya ile ilgili çok iyi kitapların bulunduğu bir kütüphaneye sahip olan, gerçekten kültürlü ve bilgili, yarı Rus, yarı Hakas sanatçı Innokentiy Karatanov ile tanışmıştır. Karatanov, Katanov’a Sibirya ile ilgili birçok kitap vermiş ve çok enteresan şeyler anlatmıştır. Karatanov’un bu sohbetleri, küçük Katanov’da kendi halkını araştırma ilgisi uyandırdı. Bu yüzden Katanov, Innokentiy Karatanov’u ilk öğretmeni sayar.
Henüz on iki yaşındayken talebe Katanov, Tatarskiy Yazık (Sagayskoe Nareçiye 1, Gramaratika, Etimologiya i Sintaksis, Krasnoyarsk 1882 adlı 420 sayfadan oluşan çalışmasının I. bölümünü tamamlamıştır. Ancak İlimler Akademisi, bu eserin değerini anlamaktan uzaktır. Eseri inceleyen İlminskiy, misyonerlik davası güden bir Türkolog olduğu için eserin kıymetini görememiş ve “Gramatika, uygulama açısından önem taşımıyor, gerekirse bu mesele üzerinde çalışan V. V. Radloff’a başvurulabilir. Sibirya Türk lehçelerinde o, benden daha bilgilidir” şeklinde cevap vermiştir. Ama eser, Hakas dili, tarihi ve diyalektolojisi alanlarında çok büyük değer taşımaktadır.
1881’de Radloff, A. M. Kastron, N. A. Kostrov gibi bilim adamlarının çalışmalarıyla yakından tanışan Katanov, kendi notlarını tamamlayarak değişik yayın organlarında yayımladı. Tataristan ve Leningrad arşivlerinde gimnazyum öğrencisi Nikolay Katanov’un ne kadar çalışkan ve gayretli olduğunun delilleri olarak, üzerinde hemen hemen hiçbir öğretmen düzeltisinin bulunmadığı geometri, Fransızca, Almanca defterleri, Rus edebiyatı kompozisyonları, temiz el yazısı korunmaktadır. Harçlığını çıkarmak için Krasnoyarsk’ın bazı sakinlerinin çocuklarına dersler verdiği de bilinmektedir.
Katanov, 1884’te gimnazyumdan (liseden) altın madalyayla mezun oldu. Genel derslerden başka bu okulda Latince, Yunanca, Fransızca, ve Almanca öğrendi. 1880’den başlayarak, diğer bir ifadeyle gimnazyadaki 4. sınıf öğrencilik döneminden itibaren tarih ve coğrafya öğretmeni, coğrafya topluluğunun Doğu Sibirya Bölümünün asli üyesi A.K. Zavadskoy-Krasnopolskiy’in etkisiyle Sagay metinlerini ve kendi kabilesinin gelenek göreneklerini kaydetmekle uğraştı.
15 Ağustos 1884’ten itibaren imparatorluk Sant-Petersburg Üniversitesi’nde “öğrenci N. F. Katanov’un kaydı” yapılmıştır. Burada Krasnoyarsk polis müdürünün “Katanov’un üniversitedeki eğitimi için ona maddi yardım sağlayacak hiçbir akrabası yoktur” yolundaki şahitliği de yer almıştır.
Kendi otobiyografisinde N. F. Katanov, Petersburg dönemini çok kısa bir şekilde şöylece anlatmaktadır: “1884-1888 yıllarında Doğu Dilleri Fakültesi’nde okudum ve adaylık dereceli kurs bitirdim. Üniversitede Arapça, Farsça, Türkçe ve Tatarca sınıflarındaki dersleri takip ettim. Bundan başka Tarih-Filoloji Fakültesi’nde Rusya tarihi ve Rus edebiyatı derslerine dinleyici olarak katıldım. Radloff, N. İ. Veselovskiy ve İ. N. Berezin’in yönetimindeki bir öğrenci olarak Sagay ağzıyla ilgili derlemeler yaptım ve bu derlemeleri bilimsel dergilerde yayımladım. Radloff’un yanında da yeni bir bilim olan Türk fonetiğini inceledim.”
Rus öğrencileri arasında onun dış görünüşü hemen dikkat çekmiştir. Kısa boyuyla orantısız şekilde uzun gövdesi ve kısa bacaklarıyla, o kendi figürünü yansıtmaktadır. Belirgin elmacık kemikleri, dar siyah gözleriyle onun Mongol yüzü çok dikkat çekmiştir.
Fakat Petersburg’ta fakir öğrencinin ısındığı, gelecekteki bilim adamının ve Sibirya araştırmacısının gelişimine kesin bir şekilde yardımcı olan, Smolniy yakınlarında Kavalergard sokağında bir ev vardı. Burada ünlü gazeteci, toplum adamı, seyyah N. M. Yadrintsev’in evinde Katanov’un kendi ifadesiyle “unutulmaz perşembeler” bekliyordu onu. Buraya öğrenci gençliğinin yanı sıra uzaktan yakından seçkin kişiler de geliyordu. Aradan yirmi yıl geçtikten sonra Katanov bu unutulmaz günleri şöyle anlatamaktadır: “Yadrintsev beni doğuluların tarihini ve yaşantısını incelemeye, G. N. Potanin ödünç çizgilerin ve genel motiflerin açıklanması amacıyla belirli bir sistemde halk yaratıcılığı eserlerini kaydetmeye, sonuçta Radloff dillerin ve çeşitli ağızların özelliklerinin belirlenmesi amacıyla edebi eserlerin tam olarak kaydedilmesine yöneltti. E. Y. Petri ise doğulular hakkında yazmış Avrupalı yazarların ilk incelemelerine sevk etti.”
Dil ve etnoğrafiye dair notları ve seyahatleri ile ilgili günlük tutan Katanov bu uzun süreli seyahatlerinde birçok diyalektle ilgili halk yaratıcılığının en güzel örneklerini, Sibirya ve Çin’in Türk dili halkları hakkında etraflı bilgileri derlemiştir. Katanov, Tuvaların (Uranhayların, Soyanların, Soyatların, Karagasların (Togaların) Çin Kazaklarının diyalektlerini; Kulca, Çuguçak, Urumçi, Hami ve Turfan’ın dillerini çok özenle incelemiştir. Katanov bu seyahatte Çin’de 1891 Şubatından 1892 Mayısına kadar 120 masal, 90 hikâye, 500’ün üzerinde rubai, 153 şarkı, 600’den fazla atasözü, 70 civarında halk inanışı, 38 bilmece, 900’den fazla rüya yorumu ve başka birçok malzeme derlemiştir.
Üniversitede Doğu Dilleri Fakültesinde Arap, Fars, Türk-Tatar dilleri dersleri gördü ve bununla beraber Tarih Filoloji Fakültesinde Rus Tarihi ve Rus Edebiyatı dersleri dinledi. Petersburg o zamanlar oryantalistlerin merkeziydi. Akademi üyesi Radloff, Profesör N.İ. Veselovskiy ve İ.N. Berezin’in yönetiminde Sagay lehçeleri hakkındaki notlarını yeniden düzenledi ve bunları ilmi dergilerde yayımladı. Berezin ona Türk lehçeleri öğretmenliği yaptı. Radloff’dan şarkiyatın yeni bir kolunu, Türk fonetiğini öğrendi.
Fakülteye başladıktan sonra bilim adamlarından özel Türkoloji hazırlık sınıfı dersleri alan Katanov, üniversite öğrenimi sırasında Berezin’den Türkçe ve Tatarca, V. D. Smirnov’dan Osmanlıca, V. R. Rozen’den Arap Dili ve Edebiyatı, V. A. Jukoski’den Fars Dili, P. Potkanov’dan İran tarihi, N. I. Veseloski’den doğu tarihini ve M. S. Zamislav’dan Rusça derslerini aldı. Katanov, bu fakültede eski ve yeni Türk dillerini öğrendi ve tarihi metinleri ve halk edebiyatını okudu. Üniversitedeki derslerinin yanında Türk dillerinin fonetiği hakkında Radloff ile özel olarak çalışan Katanov, Radloff’un kendi evinde verdiği bu dersler sayesinde Türk dillerinin fonetik özellikleri hakkında çok geniş bir bilgi sahibi oldu.
1888’de Petersburg Üniversitesi Şark Fakültesini bitirdikten sonra, İlimler Akademisinin ilimi araştırma heyetine katılarak 1892’ye kadar Sibirya, Moğolistan ve Doğu Türkistan’da bulundu ve yerli Türk boylarının dil, folklor ve yaşayışları üzerine araştırma yaptı, malzeme topladı. 1893’ün sonunda Türk Tatar lehçeleri Yüksek Lisansı sınavını kazandı ve 12 Ocak 1894’te Kazan’a yerleşti. Kazan Üniversitesi Türk Tatar Lehçeleri Kürsüsü Profesörü unvanıyla VI. sınıflara öğretmen olarak görevlendirildi. Ölümüne kadar bu vazifede kalmıştır. Önce Türk dilleri üzerine dersler vermiş, sonra bunları edebiyat ve tarihi de içine alacak şekilde genişletmiştir. Bundan başka, Arap ve Fars dilleri üzerine de dersler vermiştir.
Kazan’a geldiği sene üniversitenin Arkeoloji, Tarih ve Etnografya Cemiyetine (Obşçestvo Arheologii, İstorii i Etnografi- OAİE) üye ve sekreter seçilmiş, 1898’den 1914’e kadar da bu cemiyetin başkanlığını yapmıştır. Cemiyetin çıkardığı İzvestiya (Haberler)’nın müdürü ve başyazarı idi. Bu dergide onun, çoğu tenkit, tanıtma ve değerlendirme olmak üzere pek çok yazısı çıkmıştır. Kazan Tatarlarının kültür hayatı ve yayımladıkları eserler, onu yakından ilgilendiriyordu.
Katanov, Kazanlı yazarlarla şahsen de tanışıyor ve onların çalışmaları üzerine yazılarında bilgi veriyordu. Mesela Kayyum Nasıri’den bahsederken, onu “Müslümanlar arasında Avrupa kültürünü yaymaya çalışan bir rehber” olarak gösteriyordu.
Katanov’un doğu araştırmaları üzerine bibliyografya hazırlama hususunda da mühim bir yeri vardır. Yalnız Rusya’da değil, Batı Avrupa’da ve bilhassa Almanya’da bu konuda yürütülen çalışmalara katılıyor, mesela “Orientalische Bibliographie” için Rus ve İslam eserlerinin listesini hazırlıyordu.
Fakat bütün bu gayret ve çalışmaları ile birlikte, Nikolay Katanov “Velikorus” muhiti içinde yine de bir yabancı, bir “inorodets”, yani başka cinsten, başka ırktan olan bir kimse idi. Çekik gözlü ve Moğol tipinde olduğu için, bu durum onunla ilk karşılaşmada kendini belli ediyordu. Bu yüzden çok defalar şovenist profesörlerin menfi tavrı ile karşılaşmıştır. Petersburg Üniversitesinde 1854’te kurulan ve henüz gelişme devresinde olan Şark Fakültesinde onun için yer bulunamamıştı ve bu yüzden Kazan’daki İlahiyat Akademisine gitmek zorunda kalmıştı. Onu burada da pek hoş karşılamadılar. Juze, Mihaylov, Koblov, Malov vb. gibi misyonerler; “Petersburg Üniversitesi Şark Fakültesi ve Moskova’daki Luzarev Şark Dilleri Enstitüsü mezunu Türkologlar, Asya halklarının tarihini, edebiyatını ve etnografyasını tarafsız bir gözle araştırıyor ve onlara sempati duyuyorlar. Bundan dolayı, Petersburg Üniversitesinden çıkmış olan Katanov, Kazan İlahiyat Akademisinde kürsü idare edemez” diyerek ayağını kaydırmaya çalıştılar.
Katanov yine de mücadele etti ve Kazan’da tutunmayı başardı. Yeni yeni kurslar, dersler açarak içtimai hayatta ve basında birçok görevi seve seve yüklenerek kendisini kabul ettirmek ve bazı muhitlerde karşılaştığı yabancılık hissini unutturmak istiyordu. Onun rakip tanımayan emsalsiz bilgisi, birçok muarızlarını susturacak derecede geniş ve derindi. Şovenist profesörler heyeti, işlerine gelmediğinde onun bu çalışkanlığı ve bilgisi karşısında susmayı tercih ediyordu.
Fakat hadiseler yine de tesirini göstermekten geri kalmadı. Ne kadar bilgili ve kabiliyetli bir ilim adamı ve ne kadar masum bir Hıristiyan olursa olsun, şovenist zümre içinde o yine de bir yabancı, bir “inorodedets” olarak kalmaya mahkûmdu. Ruhi sarsıntılarla vücutça da zayıf düşen Nikolay Fedoroviç Katanov, 1921 sonbaharında felç olmuş ve kendi kendine tedavi ile uğraşırken akciğer iltihabına tutularak, tıbbi müdahalenin yetişmesine imkân kalmadan 10 Mart 1922 günü vefat etmiştir.
Katanov, eserlerindeki farklı meseleler ve değişik çalışmalarla, Şarkiyat alanında çok derin izler bırakmıştır. Onun, Tuvalıların Dilini İnceleme adlı eseri temel eseridir. Bu eser Şarkiyat ilminde Katanov’a çok geniş bir ün sağlamıştır. Katanov, kendisi hakkında “Benim mesleğim dilbilimdir, özellikle (Türk-Tatar) diyalektolojisi ve çeviri yazısı uzmanlık alanımdır” demektedir.
Katanov’un sadece Şarkiyatla ilgili 181 makalesi bulunmaktadır. Hakkında otuzu aşkın yazı yayımlanmıştır. Enstitü kütüphanesinde Katanov’la ilgili 100’e yakın kayıt vardır. Hayattayken onlarca bilimsel kuruluşa ve kültürel oluşuma üyeliği bulunmaktaydı.
İstanbul Üniversitesi’ndeki Kütüphanesi
Katanov’un, Çarlık Rusyası’nın son dönemlerinde yaşanan ağır hayat şartları sebebiyle satışa çıkarmak zorunda kaldığı 9000 ciltlik kütüphanesinin yaklaşık 3500 cildi 1914 yılında Osmanlı hükümeti tarafından satın alınmış olup halen İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesinde bulunmaktadır. Bir kısmı da Kazan Üniversitesindedir. Katanov’un kitaplarının ülkemize ne zaman ve nasıl geldiği konusunda net bilgi bulunmamakla birlikte bizce kitapların, ilki 1914, ikincisi ise 1922 yıllarında olmak üzere iki grup halinde satın alınmış görünmektedir. 1914’de kitaplarını satmak isteyen Katanov, önce Rusya Bilimler Enstitüsüne müracaat eder. Enstitü bunu reddedince Sibirya Genel Valiliğine İrkutsk Üniversitesi için satın alınmasını ve Doğu Dilleri Fakültesi kurulmasını teklif eder, ama yine olumsuz yanıt alır. Bunun üzerine Türkistan Genel Valisine Taşkent Üniversitesi için bir teklifte bulunsa da yine red cevabı alır. Böylece kitaplarını resmi kuruluşlara satamayacağını anlayan Katanov, Leipzig’deki kitapçılara satmayı dener. Ancak kitapçılar işi ağırdan almaktadır. O sıralar Kazan’da bulunan Sadrazam Tevfik Paşa, çok kıymetli olduklarını anlayınca bir kısım kitapları Osmanlı Hükümeti adına satın alır. Bir rivayete göre kitapların satış haberini veren ve alınmasını tavsiye eden Zeki Velidî Togan, bir başka rivayete göre ise Gaspıralı İsmail Bey’dir. Ömer Faruk Akün’ün, hocası Nail Reşit Bey’den dinlediğine göre kitaplar 8000 ruble karşılığı satın alınmıştır. Ahmet Caferoğlu ise Katanov’un ölümünden sonra 1922 yılında eşinin kitapları satışa çıkardığını ve bir kısım kitapların 3000 altın karşılığında satın alındığını haber vermektedir. Koleksiyon önce Süleymaniye Kütüphanesinde muhafaza edilir, fakat daha sonra bir rivayete göre Mehmet Fuat Köprülü’nün isteği ve bizzat Atatürk’ün emriyle, bir başka rivayete göre ise Köprülü’nün, kütüphane kurulması meselesini sorması üzerine yine bizzat Atatürk’ün direktifiyle yeni kurulan Türkiyat Araştırmaları Enstitüsüne devredilir. Herhangi bir kayıt bulunmadığından hareketle kitapların, Süleymaniye Kütüphanesinde sadece muhafaza edildiği, kayda geçirilip istifadeye açılmadığı anlaşılmaktadır. Koleksiyon, çoğunluğu Rusça ve çeşitli Batı dillerinde yazılmış nadide kitap ve dergilerden oluşmaktadır. İlk elli kitap arasında bulunan Katanov’dan gelen yazma eserlerin temel özelliği eski tarihli ve Doğu Türkçesiyle yazılmış olmalarıdır. Konuları birbirlerinden farklı olan bu eserler arasında Ahmet Yesevi’nin Hikmetleri, el-Müslimi’nin Tevarih-i Bulgariyyesi, İsa et-Taşkendi’nin Kelile ve Dimne Tercümesi, Hafız, Kaşani ve Talib-i Amuli gibi İran şairlerinin Divanları gibi eserler bulunmaktadır. Genel olarak bakıldığında kitapların, Avrupa’nın belli başlı kentleriyle Rusya’nın birçok vilayetinde basılan kitaplar olduğu anlaşılmaktadır. Katanov’un, Doğu Türkistan’dan Finlandiya’ya, Güney Sibirya’dan Karadeniz’in kuzeyine kadar olan geniş bir coğrafyada yaşayan halkların dilleri, dinleri, kültürleri, örf ve âdetleriyle ilgili bulabildiği her türlü kitabı topladığını görmekteyiz. Bunların yanında gezi ve kazı raporları, şehir yıllıkları, müze katalogları, sikke katalogları, idare ve eğitim öğretim ile ilgili kanun ve yönetmelikler, istatistikler ve atlaslar, hukuk, tarih, siyaset gibi konular onun topladığı kitapların konularını oluşturmaktadır. Bu sebeple kütüphanenin, Orta Asya ve Sibirya halklarının etnografya, arkeoloji, folklor, kültür, dil ve dinleri üzerine araştırma yapacak olanların mutlaka görmek zorunda oldukları bir kütüphane olduğu kanaatini taşımaktayız.

Nikolay Federoviç Katanov

Kaynakça
AKÜN, Ömer Faruk; “Katanov Hakkında Türk Matbuatında Çıkan Haberler”, Doğumunun 140. Ölümünün 80. Yıldönümü Dolayısıyla Nikolay Federoviç Katanov Konferansları, İstanbul 12 Kasım 2002.
BİRİNCİ, Nejat; “Atatürk’ün Emri İle Kurulmuş Bir İlim Yuvası: Türkiyât Enstitüsü”, Türk Dili, yıl: 34, XLIX, 403, Temmuz 1995, 55-79.
DAVLETOV, Timur; “Hakas Prof. Nikolay Födoroviç, Katanov (19 Mayıs 1862-10 Mart 1922)”, Anayurttan Atayurda Türk Dünyası, yıl 7, 18, 1999, 51-54.
DAVLETOV, Timur; “Hakas Prof. Nikolay Födoroviç, Katanov (19 Mayıs 1862-10 Mart 1922)”, Türk Dünyası Tarih Dergisi, 145, Ocak 1999, 18-19.
EKİCİ, Metin; “Hakasya’nın Büyük Bilimadamı Profesör Türkolog Nikolay Feodoroviç Katanov ve Eserleri”, Türk Kültürü, 423, 1998, 409-424.
EREN, Hasan; Türklük Bilimi Sözlüğü I, Yabancı Türkologlar, TDK Yayınları, Ankara 1998, 186-187.
GÜLEÇ, İsmail; Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesi Kataloğu, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 2007.
İLGÜREL, Sevim; “Türkiyât Enstitüsü”, Türk Kültürü, 158, 39.
KAÇALİN, Mustafa S.-TÜRKOĞLU İsmail; “Katanov Nikolay Fyodoroviç” DİA, 25, Ankara 2002, 28-29.
KOKAVA, Irina; Nikolay Federoviç Katanov, (çev. Muvaffak Duranlı), TDK Yayınları, Ankara 1998.
ÖZKAN, Mustafa; “Kuruluşunun 70. Yılında Türkiyât Enstitüsü”, Türkiyat Mecmuası, XX, 1997, 1-11.
ÖZTUNA, Yılmaz; “Türkiyât Enstitüsü”, Hayat Tarih Mecmuası, yıl: 2, 5, 1 Haziran 1966, 20-21.
SERTKAYA, Osman Fikri; “İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü”, Istanbuler Almanach, 2/1998, 38-39.
SERTKAYA, Osman Fikri; “Kuruluşunun 80. Yılında Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü” Toplantısı Açış Konuşması, 12 Kasım 2004.
TEMİR, Ahmet; “Türk (Hakas) Asıllı Rus Türkologu N. F. Katanov (1862-1922), Türk Dili, 427, Temmuz 1987, 148-153.
TÜRKMEN, Fikret; “75. Ölüm Yıl Dönümünde Türk Soylu İlk Türkolog Nikolay Feodoroviç Katanov”, Türk Dili, 545, Mayıs 1997, 483-389.

YOLOĞLU, Güllü; “Ömrü Tarihe Dönmüş Bir Bilim Adamı: N. F. Katanov” Bilge Dergisi, 15, Kış 1998, 29-32.

The post Nikolay Federoviç Katanov appeared first on Prof. Dr. Murat Ali Karavelioğlu.

The post Klasik Türk Şiirinin Denizci Şairi Agehi appeared first on Prof. Dr. Murat Ali Karavelioğlu.

Murat Ali Karavelioğlu’na göre geleneğin yetiştirdiği şairlerden biri olan Muhibbi, yetiştiği geleneğe sıkı sıkıya bağlı bir şairdir. İstanbul’dan uzaklarda yazdığı ilk şiirleri iptidaidir. Bunlarda çoğunlukla ıstırap ve kanaatkârlık duyguları ağır basar. Padişahlık hayatında yazdığı daha çok sayıdaki şiirinde sanatının olgunlaştığı görülür. Aşk, coşku, heyecan, kahramanlık ve tefekkür şiirleri yazmıştır.

Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi

Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi

beytiyle başlayan gazeli asırlardır milletin hafızasında ve dilindedir. Padişahlığını ve cihangir bir savaşçı oluşunu hatırlatan çok sayıda şiire rastlamak mümkündür. Hürrem Sultan’a duyduğu büyük aşkı terennüm ettiği ince ve zarif söyleyişli gazelleri vardır. Oğullarının ıstırabını dile getirdiği şiirleri de son derece başarılıdır.

Doç. Dr. Murat Ali Karavelioğlu: Şairin Sanat Kudreti ve Şiir Dili

Sanat kudreti bakımından vasatın üzerinde bir şair olarak değerlendirilebilecek olan Muhibbi’nin şiirleri, şiirinin unsurları ve özellikleri Divan Şiirinin genelinden farklı değildir. Zülf, dudak, göz ya da kaş, tüm şairlerde olduğu gibi Muhibbi’de de öyledir.

Şairin kullandığı dil o devrin klasik Osmanlı Türkçesidir. Döneminin şairlerine bakıldığında Muhibbi’nin dili daha sadedir. Arapça-Farsça kelimelerin oranı daha düşüktür. Çünkü Muhibbi, bir padişah olmakla çok geniş kitlelere hitap etme zorunluluğundadır. Vasat bir şair olduğundan şiirlerinde imale ve zihaflar bir hayli çoktur. Mesela şu beyit ne kadar sadedir:

Günde bir kez görmesem halüm nolur dirken benüm

Bir yıl oldı görmez oldum anı andum agladum

Doç. Dr. Karavelioğlu: Muhibbî’nin Üstadları

Muhibbi Türk şairlerinden en çok Nevayi, Ahmet Paşa, Necati, Baki, Fuzuli ve Hayali’nin tesirinde kalmıştır. Mesela Ahmet Paşa:

Gül yüzünde saçdı anber kâkül-i müşkîn-i dost

İtdi can bûyın muattar kâkül-i müşkîn-i dost

Muhibbi:

Gül yüzünde kodı anber kâkül-i müşkîn-i dost

Eyledi kendüyi çenber kâkül-i müşkîn-i dost

Sadi, Hafız, Cami, Selman, Nizami, Attar gibi İran şairlerinin de etkisi altında kalan şair, Arap edebiyatından Hassan’ın etkisindedir. Birçok beytinde bu şairlere övgü dolu ifadeler vardır. Tabi bunda, kendini üstün görme hissi de bulunmaktadır.

Bunların yanı sıra Baki, Mesihi, Sevdayi, Ulvi, Azadi ve oğlu Mustafa gibi şairler onun şiirlerine nazire yazmışlardır.

Murat Ali Karavelioğlu: Muhibbi Şiiri Neleri Anlatır?

Şiirinde Allah’a ve Peygamber’e övgü dolu ifadeler yer alır. Tasavvufi unsurlara tesadüf olunmakla birlikte bunlar Divan Şiirinin malzemeleri arasında gerektiğinde kullanılmışlardır. Asıl gaye olmaktan uzaktır.

Muhibbi’nin şiirlerini muhteva ve üslup bakımından üç gruba ayırmak mümkündür: 1. Hükümdarlığını, sultan şahsiyetini ve havasını yansıtan veya hamasi yönü olan şiirler. 2. Hikemi, fikri, talimi mahiyet ve öğüt verici veya tasavvufi-dini türden şiirler. 3. Âşıkane, rindane mahiyetteki şiirler.

Şiirlerinde devlet, ferman, sultan, abd, kul, asker, leşker, tuğ, liva, şah, kişver, alem, tabl, tuğra, taç vb. kelimelerin çok geçmesi tesadüfi değildir.

Şiirlerinde onun çeşitli görüşlerini bulabiliriz. Sayıca çok olmaları da buna imkân vermektedir. Şair için şiir söylemek bir bakıma başka bir âleme hicret etmektir. Şair hakikatten bahsetmelidir. Şiirinde ayet ve hadislere çokça yer vererek hakikatleri konu edinir.

Muhibbi’nin şiirleri genellikle âşıkane, rindane mahiyettedir. Bu hususla mahlası arasında bir ilişki olduğu muhakkaktır. Şiirinin özüne şu beyitle işaret eder:

Kim ki öğrenmek diler aşkın rümûzın serteser

Okısun görsün Muhibbî defter ü dîvânımuz

Bazı gazellerinde ise Allah’a ve Hz. Peygamber’e olan derin aşk ve saygısını dile getirdiği görülür.

Sonuç olarak Muhibbi aynı zamanda bir söz sultanıdır. Mahlasıyla mütenasip şiirleri daha çok âşıkane ve rindanedir. Tefekkür şiirleri de az değildir. Dili, gayet sade ve akıcı olup bazı çağdaşlarına nazaran tamlamalar ve yabancı kelimeler daha az nispettedir. O içinden geldiği gibi söylemekte ve tasannudan uzak durmaktadır.

Doç. Dr. Murat Ali Karavelioğlu: Muhibbi’nin Hâmiliği

Muhibbi’nin Türk kültür ve edebiyatına hizmeti yalnızca şairliği yönüyle değildir. O aynı zamanda Türk tarihinin en görkemli edebiyat ve sanat ortamlarından birini oluşturmakla da büyük hizmet ifa etmiştir. Onun döneminde saray, devlet büyüklerinin konakları, esnaf muhitleri tam bir kültür ve edebiyat mahfeli olarak öne çıkmıştır. İstanbul başta olmak üzere Edirne, Bursa, Kütahya, Manisa, Üsküp, Saraybosna, Kahire, Bağdat gibi merkezler yüzyılın ve sonraki asırların edebi mahfelerinin başında gelmektedir. Bir yandan Halk Edebiyatı Karacaoğlan, Kul Pîrî, Karaoğlan, Âşık Garip, Âşık Kerem, Oğuz Ali gibi şairler elinde gelişirken öte yandan Divan Şiiri altın çağını yaşamaya başlamıştı. Baki, Âgehi, Emri, Figani, Fuzuli, Yahya Bey, Zati gibi şairler devrin önemli isimlerindendir.

Ayrıca Kanuni Sultan Süleyman, devrini ve zaferlerini kaleme aldırmakla Süleymanname türünde pek çok eserin yazılmasını da sağlamıştır.

“Devrimde Sinan gibi bir mimar, Baki gibi bir şair yetiştiği için pek bahtiyarım” sözünün Kanuni’ye aittir.

Doçent Doktor Murat Ali Karavelioğlu: Muhibbi Divanı’na Dair

Divanı 1987 yılında Coşkun Ak tarafından nesre çevirili olarak yayımlandı. Kaside bulunmayan divanda yaklaşık 2800 gazel yer alıyor. Ayrıca murabba, muhammes, rübai, elifname, kıta, beyit, müfred vb. nazım şekilleriyle yazılmış manzumeler içeriyor. Bu haliyle Edirneli Nazmi’den sonra edebiyat tarihimizin en hacimli divanlarından biridir.

Muhibbi hakkında görüşlerine başvurulan Murat Karavelioğlu’na göre divanın, Türkiye kütüphanelerinde 20 civarında nüshası var. Bunlardan 7 tanesi İstanbul Üniversitesi Yazma Eserler (Nadir Eserler) Kütüphanesi’nde bulunmakta. Divanın en güzel nüshalarından biri bu kütüphanedeki 5467 numaralı nüsha olup bir özel şirketin katkılarıyla tıpkıbasım olarak yayımlanmıştır. Kendi hattıyla yazdığı şiirlerden oluşan bir nüsha Prof. Dr. Orhan Yavuz tarafından yayımlanmıştır.  2016 yılında ise Prof. Dr. Kemal Yavuz ve Prof. Dr. Orhan Yavuz, Muhibbi Divanı’nı, mecmualardaki manzumeleri de toplayarak 4000’i aşan şiir sayısıyla yayımlamışlardır.

Doç. Dr. Murat Ali Karavelioğlu’na teşekkür ederiz.

The post Muhibbi’nin Şiir Estetiği appeared first on Prof. Dr. Murat Ali Karavelioğlu.

Türkiye’de şiir mecmuaları üzerinde çalışan araştırmacılardan biri de Murat Ali Karavelioğlu ’dur. Bu konuda çok sayıda makale yazan, bildiri sunan ve kitap hazırlayan Karavelioğlu ’nun, mecmuaların önemine dair anlattıklarını sizlerle paylaşmak istiyoruz.

Ülkemizde ve dünyanın çeşitli kütüphanelerinde kayıtlı olduğunu bildiğimiz binlerce şiir/nazire mecmuası, hem genel vasıfları hem de kendilerine has özellikleriyle ilginç, önemli, zevkli ve hatta eğlenceli kaynak eserlerimizdendir. Mecmua, bir araya getirilmiş demektir. Buradan hareketle bir edebiyat terimi olarak mecmua, çeşitli şairlerin şiirlerinden örneklerin bir defterde toplandığı eserlerin genel adı olarak karşımıza çıkar. Ancak bu kısa tanımı açmak gerekir. Mecmualar, sadece bir şairin eserlerinden örnekleri ihtiva edebildiği gibi belirli bir zaman diliminde yaşamış yahut belirli bir meslek grubuna ait şairlerin şiir örneklerini de içeriyor olabilir.

Hatta sadece belli bir nazım şekli ya da türünde şiir örneklerinin toplandığı mecmualar vardır. Mesela kaside mecmuaları, lugaz mecmuaları, naat mecmuaları böyledir. Üstelik bilindiği gibi mecmualar sadece şiir örneklerini muhtevi değildir. Fetva mecmualarından münşeat mecmualarına, hadis mecmualarından feraiz mecmualarına kadar hemen her konuyu ilgilendiren mecmualar derlenmiştir. Uzun yıllar içinde derlenen, bazen derleyeni/müstensihi öldükten sonra başkalarının eklemeleriyle genişleyen bu eserler; adeta takvim yaprakları veya not defterleri gibi birbiriyle ilgisiz pek çok konuda kayıtların yer aldığı zengin muhtevalı eserler hâline gelirler.

O günün insanlarının faydalı saydığı her türlü bilgi genellikle mecmualara kaydedilir ki bu, kelimenin lugat anlamıyla bağdaşır. Muhtemelen böyle seçkiler yapılmaya başlanmadan evvel dua metinleri, ilaç terkipleri, doğum ve ölüm tarihleri, önemli görülen tarihler, önemli hadiseler gibi kayıtlar defterlere yazılıyordu ve bu, çok eski bir alışkanlıktı. Zaman içerisinde edebî mecmuaların derlenmeye başlamasıyla bu türden kayıtların, çoğu zaman “fevaid” adı altında mecmualara kaydedildiğini kestirmek güç değildir.

Prof.Dr.Murat Ali Karavelioğlu: Mecmuaların Derlenmesine Dair

Mecmualar derlenirken belirli kurallara uyulur. Rastladığımız birkaç mecmua hariç mecmualarda; alfabetik sıralama, kronolojik sıralama, konu bütünlüğüne riayet gibi kıstaslara uyulmadığı görülse de örneğin nazım şekillerine göre bir tertibin sıkça yapıldığına tesadüf olunur. Böylece gazel mecmuaları, kaside mecmuaları, musammat şekillerin toplandığı mecmualar gibi tertip özelliği olan eserler ortaya çıkar. Bu türden mecmuaların belki de en bilinen örneği Budinli Hisalî’nin, çeşitli şairlerin matla beyitlerini bir araya getirdiği Metâliʻü’n-nezâir’idir.

Mecmualar tek bir dilde yazılmamış olabilir. Bir şiir mecmuasının dili Türkçe olsa da içinde çok sayıda Arapça, Farsça şiir örneklerine rastlamak mümkündür. Hatta bazen Rumca, Sırpça, Ermenice gibi şiir numunelerine dahi tesadüf edilir. Dolayısıyla böyle eserler bir yönüyle geniş bir zamanı kuşatırken diğer bir yönüyle de ait olunan medeniyet havzasını kucaklar niteliktedir. Osmanlı devri Türk şiirine bakıldığında Arapça, Farsça ve diğer milletlerin dillerinin Türkçe çatısı altında bir edebiyatı meydana getirdiği görülür. Yani Hafız’ı okumamış, okuyamıyorsa dinlememiş; İmreü’l-kays’dan haberi olmayan bir Osmanlı şairi düşünülemez. Hâl böyle olunca Türkçe şiir mecmualarındaki diğer bir zenginlik de ortaya çıkar.

Prof. Dr. Murat Ali Karavelioğlu: Mecmuaların Kaynak Eser Değeri

Kaynak eserler olmaları bakımından mecmuaları ayrıca değerlendirmek gerekir. Nitekim edebiyat tarihinin yazılmasında bu eserlerin çok önemli bir yeri vardır. Çeşitli sebeplerle divana girmemiş şiirlere mecmualarda rastlamak mümkündür. Mesela şair, divanını tertip ettikten sonra da şiir yazmış olabilir ve bunlar, meraklılarınca kaydedilmiş ve genellikle mecmualara alınmışlardır. Hatta divanı bulunmayan bir şairin belki bütün şiirleri veya şiirlerinden bazıları mecmualarda karşımıza çıkmaktadır. Şiir/nazire mecmuaları, hangi şairlerin hangi şiirlerinin beğenildiğini, döneminde ve sonraki devirlerde popüler olduğunu gösterir. Hele nazire mecmualarında bu husus daha sağlam belirir. Hangi şairler üstat kabul edilmiş, onların hangi şiirlerine nazire yazılmış, etkisi ne kadar sürmüş bütün bunlar mecmualardan elde edilen bilgilerdendir. Böylece mecmualar, uzun devirlerin edebî zevk ve beğenilerini, tercihlerini ortaya koyar.

Murat Karavelioğlu’nun vurguladığı bir diğer husus şudur: Mecmualar çoğu zaman çok dikkatli, özenli, şiir ve edebiyat bilgisi olan ve zevk sahibi kimseler tarafından derlendikleri için içlerindeki şiirler; zaman zaman şairin divan nüshalarını düzeltir mahiyettedir. Böyle örneklere, divan çalışmalarında kullanılan mecmualar göz önüne alındığında sıkça rastlanmaktadır. Başta tezkireler olmak üzere edebî kaynaklarda çeşitli sebeplerle yer bulamamış birçok şaire ve şiirine mecmualarda rastlanır ve bu sayede onları edebiyat dünyasına tanıtmak mümkün olur. Şairlerin bilinmeyen yönleri de mecmualardan kısmî bilgiler hâlinde bile olsa çıkarılabilir. Mesela aynı mahlası kullanan ve aynı dönemde yaşayan iki şair, bazen tezkire yazarları tarafından karıştırılsa bile mecmualarda küçük bir bilgi kırıntısıyla gerçek ortaya çıkarılabilir.

Prof. Dr. Murat Ali Karavelioğlu ’na teşekkür ederiz.

* Murat Ali Karavelioğlu ’nun kendi makalesinden alıntıdır.

The post Şiir Mecmualarının Önemi appeared first on Prof. Dr. Murat Ali Karavelioğlu.